Według Miłosza poezja ma „ocalać" — dawać świadectwo prawdzie, ratować od zapomnienia ludzi, wydarzenia i wartości w epoce wojen i totalitaryzmów. Poeta jest świadkiem i strażnikiem pamięci. Poezja, która nie ocala „narodów ani ludzi", traci sens — jej zadaniem jest obrona człowieczeństwa i prawdy.

Esej analizuje mechanizmy zniewolenia intelektualistów przez system totalitarny (komunistyczny). Miłosz pokazuje, jak twórcy i myśliciele podporządkowują swoje umysły ideologii — z wygody, strachu lub wyrachowania (postawa „ketmanu" — wewnętrznego udawania i konformizmu). To studium moralnej i intelektualnej kapitulacji.

Ponieważ w swojej twórczości zapisał i przemyślał najważniejsze doświadczenia XX wieku: wojnę, Zagładę, totalitaryzm, kryzys wartości, emigrację. Był uczestnikiem i obserwatorem dramatycznych wydarzeń, którym dawał świadectwo. Jego poezja i eseje stanowią moralny i intelektualny bilans epoki — stąd miano „świadka wieku".