Łagier rządzi się własnymi, okrutnymi prawami, całkowicie odmiennymi od normalnego życia. Panują tu głód, katorżnicza praca, terror i walka o przetrwanie, które niszczą ciało i duszę więźnia. To rzeczywistość tak inna od zwykłego świata — pod względem moralnym i materialnym — że staje się osobnym, „innym światem".

Borowski akcentuje degradację i moralne zniszczenie człowieka („zlagrowanie"), ukazuje obóz jako mechanizm odczłowieczenia (pesymizm).
Herling-Grudziński pokazuje, że mimo skrajnych warunków człowiek może zachować godność i człowieczeństwo, a moralny wybór wciąż jest możliwy. Jego przesłanie zostawia nadzieję.

Godność człowieka jest centralnym problemem utworu. Herling-Grudziński pyta, czy w warunkach łagru można pozostać człowiekiem. Odpowiada, że tak — przez zachowanie moralności, współczucie i solidarność z innymi. Nawet w skrajnym poniżeniu istnieje przestrzeń wolnego, godnego wyboru. To afirmacja człowieczeństwa mimo zła.